De scherpe stijging van brandstofprijzen in Zuid-Afrika werkt door in veel meer dan alleen de kosten aan de pomp. Voor gezinnen die al met weinig inkomen rondkomen, worden reizen naar school, werk, zorg en opvanglocaties duurder. Ook organisaties die kinderen en gezinnen ondersteunen, merken dat vervoer een steeds grotere kostenpost wordt.
In mei 2025 kostte een liter benzine 95 in het binnenland van Zuid-Afrika R21,40. Diesel met 0,05% zwavel kostte toen R18,90 per liter. Een jaar later lagen de prijzen aanzienlijk hoger. In mei 2026 steeg de benzineprijs in één maand met R3,27 per liter. Voor diesel was de stijging nog groter: R6,19 per liter. Daarmee kwamen de brandstofprijzen op het hoogste niveau in jaren.
De stijging hangt samen met ontwikkelingen op de internationale oliemarkt. Zuid-Afrika importeert zowel ruwe olie als geraffineerde brandstofproducten. Spanningen tussen de Verenigde Staten en Iran, de tijdelijke sluiting van de Straat van Hormuz en schade aan infrastructuur in de regio zorgden in het voorjaar van 2026 voor hogere olie- en transportprijzen. Vooral diesel werd duurder, onder meer doordat de internationale vraag naar diesel en kerosine hoog bleef terwijl het aanbod uit de Golfregio onder druk stond.
In juni daalde de dieselprijs weer deels, met ruim R3 per liter. Tegelijk steeg de benzineprijs opnieuw. Dat laat zien hoe onvoorspelbaar de situatie is: brandstofprijzen worden maandelijks aangepast en hangen af van olieprijzen, transportkosten, de wisselkoers van de rand en belastingen.
Vervoer wordt duurder
Voor veel gezinnen is vervoer een noodzakelijke dagelijkse uitgave. Niet iedereen woont op loopafstand van school, werk, een kliniek of een centrum waar kinderen opvang en begeleiding krijgen. Zeker in landelijke gebieden, op grote landbouwbedrijven en in uitgestrekte townships zijn afstanden vaak groot.
Veel mensen zijn daarom afhankelijk van minibus-taxi’s en bussen. Wanneer brandstofprijzen stijgen, verhogen vervoerders vaak ook hun tarieven. In mei 2026 werden op verschillende minibus-taxiroutes de prijzen verhoogd. Op korte trajecten ging het vaak om enkele rand per rit, terwijl langere ritten soms tientallen rand duurder werden. Ook busmaatschappij PUTCO kondigde een tariefsverhoging van 10% aan vanwege de stijgende diesel- en operationele kosten. Andere minibusses zijn in één klap 5 rand duurder geworden, en dat terwijl de prijzen voor sommigen voorheen al pijnlijk hoog waren.
Voor huishoudens met een klein of onzeker inkomen kan een verhoging van een paar rand per rit al grote gevolgen hebben. Een ouder die dagelijks een taxi nodig heeft om naar werk te reizen, kon het soms al nauwelijks betalen. Nu is het onmogelijk. Wanneer vervoer naar werk te duur wordt, komt het inkomen van het gezin verder onder druk te staan. En wanneer een kind niet mee kan met een bus, wordt school onbereikbaar.
“De prijzen waren voorheen al bijna onbetaalbaar,” vertelt MAMA Sylvia. “Maar sinds de laatste verhogingen kunnen veel mensen hun vervoer niet meer betalen. Daardoor raken ze soms hun werk kwijt. En als inkomen wegvalt, wordt alles thuis nog moeilijker.”
Ook scholen, zorg en opvang worden geraakt
De gevolgen zijn niet overal hetzelfde. Sommige gezinnen kunnen vaker lopen, samen reizen of hulp vragen aan familie. Voor andere gezinnen zijn die opties er nauwelijks. Vooral wanneer kinderen jong zijn, wanneer een route onveilig is of wanneer de afstand groot is, is lopen geen realistisch alternatief.
Dat merkt ook MAMA Reveni. “Veel van ons personeel woont wel in de gemeenschappen, maar niet vlak bij de centra. Zij zijn afhankelijk van minibussen of ander vervoer. We krijgen steeds vaker telefoontjes van collega’s die niet kunnen komen omdat zij hun vervoer niet meer kunnen betalen.”
Ook medische zorg kan moeilijker bereikbaar worden. Voor gezinnen die ver van een kliniek of ziekenhuis wonen, vraagt een afspraak vaak om een dag reizen, meerdere taxi’s en geld voor eten onderweg. Bij een spoedgeval is die reis onvermijdelijk. Maar voor controles, vervolgafspraken of andere niet-acute zorg kan de hoge vervoersprijs een extra drempel vormen.
Voor organisaties zoals de MAMAS betekent dit dat ritten zorgvuldiger moeten worden gepland. Huisbezoeken, voedseltransport, begeleiding naar een kliniek en afspraken met scholen worden waar mogelijk gecombineerd. Dat is geen oplossing voor de hogere prijzen, maar helpt wel om met hetzelfde budget zoveel mogelijk gezinnen te blijven bereiken.
Brandstofkosten werken ook door in voedselprijzen
Brandstof is daarnaast een verborgen kostenpost in de voedselketen. Boeren gebruiken diesel voor tractoren, irrigatiepompen en transport. Leveranciers gebruiken brandstof om producten naar winkels en gemeenschappen te brengen. Ook organisaties die voedselpakketten of maaltijden verzorgen, betalen meer voor vervoer.
Hogere brandstofprijzen leiden niet automatisch direct tot hogere prijzen in iedere winkel. Maar zij vergroten wel de druk op productie, transport en distributie. Statistics South Africa meldde in mei dat de scherpe stijging van benzine- en dieselprijzen in april 2026 zichtbaar bijdroeg aan zowel de consumenten- als producenteninflatie.
Voor gezinnen in extreme armoede komen die kosten uiteindelijk samen in het huishouden. Geld dat nodig is voor vervoer, is niet beschikbaar voor eten, schoolspullen of andere basisbehoeften. Daardoor kunnen kleine prijsstijgingen een grote invloed hebben op dagelijkse keuzes.
Praktische oplossingen in de gemeenschappen
De MAMAS zoeken in de praktijk naar manieren om de gevolgen te beperken. In verschillende gemeenschappen worden routes gecombineerd, reizen collega’s vaker samen en worden afspraken slimmer ingepland.
“Elke week kijken we opnieuw welke ritten we kunnen combineren,” vertelt MAMA Musa. “Collega’s reizen vaker samen en we plannen huisbezoeken slimmer. Zo besparen we brandstof, maar kunnen we gezinnen wel blijven zien.”
In de Breede Valley zag MAMA Jolene dat een leerling niet meer naar het centrum kwam. De familie kon de benzine voor de rit niet langer betalen. Zij ging in gesprek met de chauffeur van de lokale schoolbus en met de boer op wiens land het gezin woonde. Door de route iets aan te passen en toestemming te krijgen om over het terrein te rijden, kon de jongen twee keer per week met de bus meerijden.
Het zijn kleine, lokale oplossingen. Maar zij maken voor kinderen en gezinnen een zichtbaar verschil. Juist wanneer vervoer duurder wordt, kan een aangepaste busroute, een gedeelde rit of een goed geplande afspraak voorkomen dat een kind buiten beeld raakt.
De brandstofprijzen blijven voorlopig onzeker. Voor gezinnen en de MAMAS betekent dat dat vervoer, zorg, school en voedsel steeds opnieuw zorgvuldig moeten worden georganiseerd.
